Nhịp gãy ở phút 62: Tây Ban Nha và học thuyết xoay tua của De la Fuente

Phút 62. Tôi ngồi ở hàng ghế thứ mười hai, đủ gần để nghe tiếng giày nghiến lên cỏ. Tây Ban Nha đang dẫn 2-1, và suốt hơn một giờ trước đó, tôi đã chứng kiến một thứ bóng đá khiến người ta quên rằng mình đang xem thể thao chứ không phải đang nghe nhạc. Bóng đi từ chân này sang chân khác, không vội, không cuống, mỗi đường chuyền như một nốt nhạc được đặt đúng vào khuông. Rồi bảng thay người sáng lên. Bốn cái tên. Bốn cầu thủ đứng dậy khỏi băng ghế dự bị. Và dòng sông ấy — dòng sông mà tôi tưởng đã chảy theo một quy luật không gì phá vỡ nổi — đột nhiên chững lại, tìm một lối rẽ khác, rồi rẽ sai.

Không ai ghi bàn trong hai mươi tám phút sau đó. Nhưng cũng không ai còn nhận ra Tây Ban Nha của hiệp một nữa. Huấn luyện viên Luis de la Fuente, trong phòng họp báo, gọi đó là "sự mất cân bằng". Tôi gọi đó là khoảnh khắc bản chất thật của một đội bóng bị lộ ra.

Một đội hình thiếu bốn trụ cột

Muốn hiểu vì sao một lần thay người lại có thể làm gãy nhịp của cả một cỗ máy, cần đặt trận đấu này vào đúng chỗ của nó. Tây Ban Nha bước vào trận gặp Cộng hòa Séc với một chuỗi bất bại đang kéo dài, và với một đội hình khuyết bốn trụ cột: hậu vệ trái Alejandro Grimaldo, tiền đạo Ferran Torres, cánh Nico Williams và tiền vệ kiểm soát tuyến giữa Fabián Ruiz. Bốn cái tên, bốn vị trí, bốn chức năng khác nhau. Một hậu vệ trái tham gia tấn công, một tiền đạo cánh biết ghi bàn, một mũi nhọn tốc độ, và — quan trọng nhất — một người cầm nhịp ở giữa sân.

Điều khiến trận đấu này đáng viết không nằm ở tỷ số 3-1. Nó nằm ở một câu nói của De la Fuente sau tiếng còi mãn cuộc: trong đội hình ra sân hôm ấy, chỉ có một cầu thủ từng đá trận chung kết World Cup. Một người. Phía sau chi tiết ấy là một cuộc chuyển giao thế hệ đang diễn ra nhanh hơn người ta tưởng, và đang được quản lý bằng một học thuyết có tên: xoay tua để xây chiều sâu.

Kết quả thì vẫn tích cực. Tây Ban Nha thắng 3-1, chuỗi bất bại được nối dài, và trong phòng họp báo, De la Fuente nói về "những con số ấn tượng" cùng một chiến thắng nữa. Nhưng tôi đã ngồi đủ lâu ở các khán đài để biết rằng tỷ số là thứ được ghi lại, còn nhịp điệu là thứ bị lãng quên. Và nhịp điệu, đêm ấy, đã gãy.

Ký ức chung, thứ không thể mua

Mô hình bóng đá của De la Fuente là một phiên bản hiện đại hóa của thứ mà người ta từng gọi là tiki-taka. Khác biệt nằm ở chỗ nó không còn tôn thờ việc giữ bóng như một mục đích tự thân. Nó tôn thờ nhịp. Bóng được luân chuyển để tạo ra một thứ độ trôi chảy — thứ mà người Tây Ban Nha gọi là ritmo — và độ trôi chảy ấy phụ thuộc vào một điều kiện rất mong manh: sự hiểu nhau đã được tập dượt đến mức thành phản xạ giữa các cầu thủ.

Đây là điểm mấu chốt. Hệ thống của Tây Ban Nha phụ thuộc vào sự gắn kết, chứ không phụ thuộc vào cá nhân. Khi bạn có một cầu thủ xuất chúng, bạn có thể đưa bất kỳ ai vào quanh anh ta và hệ thống vẫn chạy. Nhưng khi hệ thống của bạn được xây bằng những đường chuyền mà người nhận phải biết trước người gửi sẽ đặt bóng ở đâu, thì mỗi sự thay thế là một lần cắt đứt chuỗi phản xạ. Bốn sự thay thế cùng lúc là bốn vết cắt.

Tôi đã xem lại băng ghi hình hiệp một nhiều lần. Có một pha bóng ở phút 31 mà tôi muốn dừng lại: bóng đi từ trung vệ sang tiền vệ trụ, từ tiền vệ trụ sang tiền vệ cánh, rồi trả ngược về tuyến giữa, tất cả trong vòng chưa đầy sáu giây, và không ai chạm bóng hai lần. Thứ tạo nên pha bóng ấy là ký ức chung, một thứ nằm ngoài kỹ thuật cá nhân. Mỗi cầu thủ biết chính xác đồng đội của mình sẽ ở đâu trước khi anh ta nhìn thấy họ. Thứ bóng đá ấy không thể được mua, không thể được nhập khẩu, và không thể được thay thế bằng một cầu thủ giỏi hơn nhưng ít quen hơn.

De la Fuente hiểu điều đó rõ hơn ai hết. Chính ông là người nói rằng hiệp hai mất đi độ trôi chảy vì những thay đổi đã "phá vỡ trận đấu" và khiến đội bóng trở nên "mất cân bằng". Một huấn luyện viên thắng 3-1 mà vẫn ngồi đó mổ xẻ cái mất cân bằng của chính mình — đấy là một người đang nhìn vào thứ mà tỷ số không nói được.

Ở đây có một sự đánh đổi mà ông chấp nhận một cách có ý thức. Xoay tua hàng loạt sẽ xây dựng được chiều sâu đội hình, đồng thời phá vỡ nhịp thi đấu trong ngắn hạn. Đấy là một lựa chọn có ý thức. Và lựa chọn ấy đã được tuyên bố rõ ràng: "Chúng tôi sẽ tiếp tục đặt cược vào ý tưởng này và mô hình này." Ông nói thêm rằng mô hình này "cung cấp cầu thủ cho tương lai". Ông nhắc lại chi tiết chỉ còn một cầu thủ từng đá chung kết World Cup. Tất cả những câu ấy, đặt cạnh nhau, tạo thành một tuyên ngôn: ưu tiên của Tây Ban Nha lúc này không phải là thắng từng trận một cách hoàn hảo, mà là mở rộng cái hồ bơi cầu thủ đủ sâu để khi giải đấu lớn đến, họ không còn phụ thuộc vào bất kỳ ai.

Và chiều sâu ấy, trong trận này, đã được chứng minh bằng kết quả, vượt ra ngoài lời tuyên bố. Thắng một trận đấu quốc tế khi vắng hậu vệ trái số một, vắng một tiền đạo cánh khởi đầu, vắng một mũi nhọn biết ghi bàn và vắng tiền vệ kiểm soát tuyến giữa — đó là một tín hiệu thật. Nhưng nó là một tín hiệu đơn mẫu. Một trận. Một đêm. Và tôi thì đã học được, qua hơn ba mươi tám năm ngồi trên khán đài, rằng một đêm không bao giờ đủ để kết luận về một mùa giải. Ở tuổi 54, tôi hiểu rằng ánh đèn sân vận động soi rọi cả đời người.

Điều đáng chú ý hơn nằm ở chỗ khác. Tây Ban Nha thắng, nhưng cái cách họ thắng cho thấy một điểm tựa rất cụ thể: khả năng kiểm soát thế trận trong hiệp một. Khi Fabián Ruiz có mặt, tuyến giữa Tây Ban Nha có một người cầm nhịp — một cầu thủ chơi thấp, nhận bóng từ trung vệ, xoay người, và đặt nhịp cho cả đội. Khi anh ta vắng mặt, và khi cùng lúc bốn vị trí khác bị xáo trộn, cái "mất cân bằng" mà De la Fuente nói đến trở thành một khoảng trống có địa chỉ cụ thể.

Niềm tin không có mẫu số

Đây là chỗ tôi muốn đi ngược lại câu chuyện đang được kể. Câu chuyện ấy có tên: "Tây Ban Nha không bao giờ gục ngã." Một đội bóng tự tái tạo, một cỗ máy không ngừng sản sinh thế hệ mới, một mô hình bền vững đến mức không cần lo lắng. Tôi không phủ nhận điều đó. Nhưng tôi nghi ngờ cái cách nó đang được kể.

Chuỗi bất bại là một con số không có mẫu số rõ ràng trong bài phát biểu này. Không ai nói nó dài bao nhiêu, gồm những trận nào, gặp những đối thủ nào. Người ta chỉ nói nó "đang kéo dài". Một con số tách khỏi bối cảnh chỉ còn là một niềm tin.

Rồi đến chuyện tinh tế hơn. Chính việc De la Fuente liên tục nhấn mạnh đến những vắng mặt, đến việc xoay tua, đến chi tiết chỉ còn một cầu thủ từng đá chung kết World Cup — tất cả những điều ấy có thể là sự thật, và cũng có thể là một dạng quản lý kỳ vọng được đặt trước. Khi bạn thắng trong hoàn cảnh thiếu thốn, bạn biến chiến thắng thành bằng chứng về chiều sâu. Khi bạn thua trong hoàn cảnh thiếu thốn, bạn đã có sẵn một lời giải thích. Đấy là một cấu trúc lập luận khép kín, và những cấu trúc khép kín thì luôn đáng để nhìn lại.

Nhưng điều khiến tôi trăn trở nhất nằm ở một chỗ khác: một đội bóng thắng bằng hiệp một có thể đang che giấu một sự phụ thuộc mà chỉ những trận đấu khó hơn mới phơi ra. Nếu độ trôi chảy của Tây Ban Nha chỉ tồn tại trong bốn mươi lăm phút đầu, trước khi đối thủ kịp điều chỉnh và trước khi băng ghế dự bị được sử dụng, thì chuỗi bất bại ấy có thể đang được chống đỡ bởi hiệu suất hơn là bởi sự kiểm soát. Và khi gặp một đối thủ đủ giỏi để kéo trận đấu sang hiệp hai với tỷ số còn ngang, cái mất cân bằng ấy sẽ không còn là một câu trả lời trong phòng họp báo. Nó sẽ là một bàn thua.

Tôi viết những dòng này không phải để hạ thấp Tây Ban Nha. Tôi viết chúng vì hơn ba mươi tám năm ngồi trong các khán đài đã dạy tôi một điều: những đội bóng vĩ đại nhất là những đội bóng dám nói ra điểm yếu của mình trước khi người khác tìm thấy nó. Và De la Fuente đã làm điều đó. Ông thắng 3-1 và dành phần lớn thời gian trong phòng họp báo để nói về chỗ mình mất nhịp. Đấy là dấu hiệu của một người biết mình đang đi đâu.

Còn Cộng hòa Séc? De la Fuente dành cho họ những lời lẽ ấm áp về "sự phát triển, khả năng pressing và chất lượng". Ông nhắc đến họ như một "dự án". Trong đó có cả Santi Denia và Pablo Amo — những người từng thuộc ban huấn luyện của chính ông, giờ đứng ở phía bên kia chiến tuyến. Có một điều gì đó rất đẹp, và cũng rất buồn, trong việc một huấn luyện viên nhìn thấy ý tưởng của mình được mang đi gieo ở một mảnh đất khác. Bóng đá là một nghề mà người ta thường xuyên phải chứng kiến học trò cũ của mình trở thành đối thủ. Nhưng nó cũng là một nghề mà người ta hiếm khi dám thừa nhận điều đó trước công chúng.

Điều còn lại sau tiếng còi

Sân không người, nhưng tiếng vỗ tay vẫn còn đâu đó trong ký ức. Đêm ấy, khi trọng tài thổi còi mãn cuộc và tỷ số 3-1 hiện lên bảng điện tử, tôi không nghĩ về ba bàn thắng. Tôi nghĩ về hai mươi tám phút im lặng giữa phút 62 và tiếng còi cuối cùng, khoảng thời gian mà một đội bóng đang thắng trông như thể đang tìm lại chính mình. Bóng lăn trên cỏ, nhưng thật ra nó lăn qua phận người.

Tây Ban Nha sẽ còn thắng. Chuỗi bất bại sẽ còn kéo dài. Nhưng điều tôi mang về từ khán đài đêm ấy không phải là một dự đoán về số trận thắng. Đó là một câu hỏi để ngỏ: khi một trận đấu thực sự khó đến, liệu cái nhịp đã gãy ở phút 62 kia có quay lại kịp không?