Eto'o chọn Yamal thay vì Mbappé: uy tín huyền thoại và ảo giác về lá phiếu châu lục

Vài ngày sau khi Kylian Mbappé nói với Radio France Internationale rằng anh cảm nhận được sự ủng hộ của cả một châu lục, Samuel Eto'o lên mạng xã hội và chọn một cái tên khác. Không phải người đồng hương gốc Cameroon. Là Lamine Yamal.

Eto'o gọi cầu thủ trẻ của Barcelona là thiên tài, táo bạo, tài năng, nói cậu xứng đáng với Ballon d'Or, rồi thêm một vế đáng chú ý hơn cả phần còn lại: vị thế của Yamal trong lòng người hâm mộ không phụ thuộc vào kết quả bầu chọn. Đọc kỹ câu đó, bạn thấy một người đàn ông biết tự bảo hiểm cho phát ngôn của mình. Ông ăn mừng nếu Yamal thắng, và không mất gì nếu Yamal thua.

Mbappé mang hai dòng máu Cameroon và Algeria, khoác áo đội tuyển Pháp. Yamal mang dòng máu Maroc và Guinea Xích Đạo, khoác áo đội tuyển Tây Ban Nha. Hai cầu thủ gốc châu Phi, hai tấm hộ chiếu thể thao châu Âu, và một huyền thoại châu Phi chọn một trong hai. Câu chuyện được kể như một cuộc đối đầu song phương. Tôi đọc nó như một chương về cách uy tín được chuyển nhượng trên thị trường truyền thông.

Bối cảnh

Ballon d'Or do một hội đồng nhà báo đến từ các quốc gia có nền bóng đá được xếp hạng quốc tế bỏ phiếu. Không có lá phiếu nào của công chúng trong hệ thống đó. Người hâm mộ có thể làm ngập mạng xã hội, có thể đẩy một cái tên lên xu hướng toàn cầu, nhưng họ không bỏ phiếu.

Đó là dữ kiện then chốt mà phần lớn bài viết về giải thưởng này để rơi mất. Khi Mbappé nói anh cảm nhận được sự ủng hộ của cả một châu lục, anh đang nói với một nhóm người không quyết định kết quả. Anh đang xây một liên minh cảm xúc. Liên minh đó có giá trị thương mại, có giá trị biểu tượng, có trọng lượng trong các hợp đồng quảng cáo và trong hình ảnh cá nhân. Nó không chuyển trực tiếp thành điểm trên phiếu bầu.

Eto'o đứng ở vị thế khác hẳn. Ông là cựu tiền đạo Barcelona, từng nhiều lần được vinh danh là cầu thủ xuất sắc nhất châu Phi, từng nâng cúp Champions League, và chưa từng đoạt Ballon d'Or. Ông cũng là chủ tịch liên đoàn bóng đá Cameroon đương nhiệm. Một người đang giữ chức vụ trong bộ máy quản trị bóng đá châu Phi công khai chọn một ứng viên giữa hai cầu thủ cùng gốc châu Phi. Bài báo gốc gọi đó là quan điểm gây chú ý. Tôi gọi đó là hành vi truyền thông của một quan chức.

Và có một trục bị bỏ qua. Eto'o là cựu cầu thủ Barcelona, chọn cầu thủ của Barcelona, trước cầu thủ của Real Madrid. Trục Barcelona - Real Madrid vẫn nằm đó, chỉ được khoác thêm một lớp áo châu lục cho dễ bán hơn.

Điều gì thực sự đang diễn ra

Lớp thứ nhất là cơ chế. Một cuộc đua giải thưởng cá nhân được quyết định bởi nhà báo, không phải bởi khán đài. Sự ủng hộ của một huyền thoại không phải là một lá phiếu. Nó là một sự kiện truyền thông. Giá trị của nó nằm ở khả năng giữ một ứng viên trong chu kỳ tin tức thêm vài ngày, chứ không nằm ở khả năng thay đổi kết quả.

Lớp thứ hai là kinh tế học của sự chứng thực. Một huyền thoại có uy tín tích lũy từ cả sự nghiệp. Khi ông đăng một đoạn video, ông chuyển uy tín đó thành sự chú ý cho một cái tên. Chi phí bằng không. Phạm vi tiếp cận toàn cầu. Đây là một kênh phân phối mà ban tổ chức giải thưởng không phải trả tiền, và nó làm tăng giá trị của chính giải thưởng. Eto'o không chỉ nói về Yamal. Ông đang tiếp nhiên liệu cho một tài sản truyền thông dùng chung.

Lớp thứ ba là câu chuyện nguồn gốc. Cả Mbappé lẫn Yamal đều là sản phẩm của dòng chảy tài năng diaspora. Cả hai đều chơi cho các đội tuyển quốc gia châu Âu. Bóng đá châu Phi, ở tầng người hâm mộ và tầng quản trị, vẫn duy trì mối quan tâm sâu sắc đến việc những tài năng ấy được ghi nhận theo cách nào. Một cuộc tranh luận về Ballon d'Or trở thành một cuộc tranh luận về quyền tuyên bố nguồn gốc. Ai được phép nhận, ai được phép trao, và uy tín của ai đang được nhân danh.

Lớp thứ tư là cái bẫy hype. Yamal được một huyền thoại tuyên bố xứng đáng với giải thưởng cao nhất khi còn rất trẻ. Nhiều năm theo dõi các trường hợp tương tự cho tôi một quy luật khó chịu: người được tuyên bố sớm nhất thường là người bị đánh giá lại dữ dội nhất. Khi kỳ vọng bị đẩy lên trần, mọi kết quả trừ chiến thắng đều trở thành thất vọng, và mọi màn trình diễn trừ hoàn hảo đều trở thành bằng chứng cho một luận điệu đã được viết sẵn.

Tôi đã xem đủ các buổi lễ trao giải để biết rằng bài tán dương hôm nay và bài chỉ trích ngày mai thường do cùng một tòa soạn sản xuất. Cách Eto'o thêm vế thứ hai vào câu nói của mình cho thấy ông cũng biết điều đó. Đồng nghiệp của tôi ở nhiều tòa soạn châu Á vẫn hay hỏi vì sao các huyền thoại châu Âu im lặng trước các cuộc đua giải thưởng, còn các huyền thoại châu Phi thì phát biểu. Câu trả lời nằm ở chỗ: tại nhiều quốc gia châu Phi, một cựu danh thủ là một thiết chế công, chứ không thuần túy là nhân vật truyền thông. Phát biểu của họ mang trọng lượng tổ chức.

Đó là lý do tôi theo dõi các tuyên bố kiểu này bằng một bảng ghi riêng, tách khỏi bảng theo dõi phong độ. Không phải mọi tuyên bố đều đo được bằng thống kê. Có tuyên bố chỉ là sự chú ý được tái chế.

Góc nhìn ngược chiều

Tôi có thể sai ở ba điểm.

Thứ nhất, nếu hội đồng bình chọn có nhà báo đến từ châu Phi, sự nổi bật của một cầu thủ trong diễn ngôn bóng đá châu Phi có thể chạm tới tầm chú ý của họ. Đây là cơ chế khí quyển, không phải cơ chế bỏ phiếu. Nó yếu, khó đo, và tôi không có bằng chứng cho nó. Nhưng tôi không nên phủ nhận một khả năng chỉ vì nó thiếu số liệu.

Thứ hai, Eto'o có thể chỉ đơn giản thích Yamal. Ông xem bóng đá, ông thấy một cầu thủ trẻ chơi thứ bóng đá táo bạo, và ông nói ra. Đọc một hành vi chân thành thành một chiến lược truyền thông là sai lầm phổ biến của nghề phân tích. Tôi mắc lỗi đó đủ nhiều để biết nó trông như thế nào.

Thứ ba, trục Barcelona - Real Madrid có thể chỉ là trùng hợp. Eto'o gắn bó với Barcelona, nhưng ông cũng gắn bó với bóng đá Cameroon, và Mbappé gốc Cameroon. Nếu trục châu lục là động lực thật, lựa chọn của ông đi ngược kỳ vọng một cách kỳ lạ. Đó có thể là dấu hiệu của một lý do khác mà tôi chưa nhìn thấy.

Khi cả thế giới nhìn về một hướng, tôi mở cánh cửa họ chưa từng định gõ. Cánh cửa tôi mở lần này nhỏ: một bài báo không có dữ liệu chiến thuật, không có số liệu tài chính, không có nội dung luật thi đấu. Nhưng phía sau nó là một câu hỏi lớn hơn nhiều bài phân tích chiến thuật.

Kết

Tôi không tiên tri. Tôi chỉ nhìn trước ba bước của vũ điệu hỗn loạn. Ba bước tôi đang nhìn ở đây: thứ nhất, các huyền thoại khác sẽ lần lượt công khai chọn phe, và một tuyên bố đơn lẻ sẽ biến thành một chiến dịch được kể lại. Thứ hai, nếu Ballon d'Or không về tay Yamal, chu kỳ phản ứng ngược sẽ đến nhanh hơn người ta tưởng, và chính những trang đưa tin về sự chứng thực hôm nay sẽ dẫn đầu nó. Thứ ba, cách truyền thông châu Phi và châu Âu xử lý câu chuyện này sẽ khác nhau, và khoảng cách đó là chỉ báo tốt hơn mọi thống kê về mức độ thật của cách khung châu lục.

Tôi rèn quan điểm trên đe dữ liệu, quai búa thẳng thắn. Lần này chiếc đe trống, nên tôi phải rèn bằng thứ khác: sự kiên nhẫn theo dõi chu kỳ.