Asiad 20 ngày 20/9: Vì sao tấm HCĐ kata của Bùi Ngọc Nhi không giống một tấm HCĐ khác

Điều kỳ lạ nhất ở một bài kata thi đấu là bạn không có đối thủ đứng trước mặt. Không ai tung đòn vào bạn, không ai ghi điểm vào mặt bạn. Bạn chỉ có ba giám khảo ngồi ở ba góc sàn, một bài quyền đã tập đến mức tay chân tự nhớ, và khoảng không gian trống phía trước. Khi Bùi Ngọc Nhi bước lên sàn nội dung kata cá nhân nữ tại Asiad 20, thứ đối đầu với cô không phải một con người cụ thể — nó là một hệ thống xếp hạng đã vận hành ổn định suốt nhiều thập kỷ, nơi Nhật Bản giữ chuẩn mực còn phần còn lại của châu lục chia nhau phần còn lại. Tấm HCĐ cô giành trong ngày 20 tháng 9 vì thế không giống một tấm HCĐ nội dung đối kháng. Nó là kết quả của một cấu trúc — và cấu trúc đó mới là điều đáng nói. Asiad 20 diễn ra tại Aichi-Nagoya. Ngày thi đấu đầu tiên trao tổng cộng 31 bộ huy chương. Đoàn Thể thao Việt Nam khép lại ngày đầu với hai HCĐ; cùng ngày, Thái Lan đã giành trọn ba HCV. Danh sách tham dự của đoàn Việt Nam trải rộng qua bơi, bắn súng, karate, xe đạp, wushu, bóng chuyền, bóng ném, teqball, và cả MMA. Karate ở đại hội chia hai nhánh không thể trộn lẫn. Kumite là đối kháng thật: hai võ sĩ vào sàn, tính điểm theo đòn đánh sạch, phân thắng bại bằng điểm số hoặc lỗi. Kata là bài quyền: không có đối thủ, không có va chạm, chấm theo độ khó bài quyền, độ chuẩn kỹ thuật và yếu tố thể chất của người thực hiện. Cùng một môn, hai hệ logic khác nhau hoàn toàn. Người ngoài thường gộp chúng thành một khái niệm "karate", nhưng một huấn luyện viên thì không bao giờ gộp. Trong ngày 20 tháng 9, khối võ thuật của Việt Nam xuất hiện ở bốn điểm. Chu Văn Đức thi đấu kumite hạng 60kg nam — không có kết quả được ghi nhận. Nguyễn Văn Sỹ vào chung kết changquan (thuật ngữ wushu taolu) — chưa rõ thứ hạng chung cuộc. Hai nội dung sanda ghi nhận ở vòng loại, không kèm tên võ sĩ hay kết quả. Phần MMA chỉ tồn tại dưới dạng một dòng trong danh sách bộ môn tham dự. Nói thẳng: trong toàn bộ khối võ thuật của ngày thi đấu đó, thứ duy nhất có đủ dữ kiện để phân tích là tấm HCĐ kata của Bùi Ngọc Nhi. Phần còn lại là những dòng ghi chú treo lơ lửng, chờ kết quả. Ở kata cấp đại hội, một võ sĩ không thể bị loại suông. Thể thức do Liên đoàn Karate Thế giới (WKF) áp dụng là loại trực tiếp có nhánh thua — repechage — và trao hai HCĐ. Cấu trúc này giải thích toàn bộ con đường của Bùi Ngọc Nhi: cô thua võ sĩ Nhật Bản ở vòng loại, rơi xuống nhánh thua, rồi lần lượt thắng võ sĩ Hàn Quốc, thắng võ sĩ Singapore, và nhận HCĐ. Đọc con đường đó theo dữ liệu, chứ không theo cảm xúc, ta thấy một tín hiệu bậc thang khá rõ. Nhật Bản là cường quốc kata toàn cầu — chuẩn mực kỹ thuật ở đó được xem là thước đo của cả bộ môn. Hàn Quốc và Singapore thuộc nhóm kata thứ cấp của châu lục. Việc Ngọc Nhi thua người Nhật rồi thắng người Hàn và người Singapore đặt cô ở một vị trí cụ thể: dưới tầng cao nhất của kata châu Á, nhưng ở hoặc gần đỉnh của tầng thứ hai. Đó không phải một nhận định khiêm nhường cho có. Đó là một bản đồ. Tấm HCĐ cho biết cô đã chạm đúng vị trí của mình trong hệ thống — và vị trí đó cách đỉnh đúng một bậc thang, chứ không phải một khoảng trời. Cần nói thêm về cách vận hành của thể thức nhánh thua, vì nó thường bị hiểu sai. Ở đấu trường loại trực tiếp thông thường, thua là hết. Ở kata, thua vòng loại chỉ đẩy võ sĩ sang một nhánh phụ; ai đi hết nhánh đó sẽ nhận HCĐ. Nghĩa là trong thể thức này, việc thua sớm không hẳn bất lợi — nó phụ thuộc vào việc võ sĩ rơi vào nhánh nào và gặp ai. Một võ sĩ thua đối thủ mạnh ở vòng ngoài có thể có đường tới huy chương ngắn hơn người thua ở bán kết. Đây là chi tiết luật, không phải câu chuyện ý chí. Điều đáng chú ý thứ hai nằm ở chỗ trống. Không có điểm số kỹ thuật, không có điểm thực hiện, không có bảng chấm nào được công bố cho bài kata của cô. Với một nội dung được quyết định hoàn toàn bằng điểm số, việc thiếu bảng điểm nghĩa là mọi phát biểu kiểu "kỹ thuật vượt trội" hay "bản lĩnh thi đấu" đều là suy diễn. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi hơn mười năm qua, tôi học được một điều: khi không có bảng điểm, người ta kể chuyện cảm xúc thay cho kỹ thuật. Bảng điểm không bao giờ hào hứng. Nó chỉ chính xác. Cùng lúc, các nội dung đối kháng bị bỏ trống kết quả. Chu Văn Đức ở hạng 60kg kumite nam không có kết quả trận nào. Sanda chỉ xuất hiện ở vòng loại. Nguyễn Văn Sỹ vào chung kết changquan nghĩa là cậu ấy chắc chắn nằm trong nhóm tám người mạnh nhất châu lục ở nội dung đó — nhưng thứ hạng cuối cùng thì không ai nói. Đây là khoảng trống thông tin lớn nhất của ngày thi đấu, và nó không phải lỗi của vận động viên. Về mặt kỹ thuật, cần tách bạch ba nhóm. Kata (karate) và changquan (wushu taolu) thuộc nhóm biểu diễn — chấm điểm theo độ khó và độ chuẩn, không có thắng thua trực tiếp. Kumite (karate) và sanda (wushu) thuộc nhóm đối kháng — tính điểm theo đòn va chạm. MMA, nếu thực sự có trong chương trình, là nhóm thứ ba, hỗn hợp. Gộp cả ba nhóm vào một hàng huy chương là cách đọc của truyền thông đại chúng, không phải cách đọc của người trong nghề. Một chi tiết về luật cũng đáng nhắc. Sanda vận hành theo luật của Liên đoàn Wushu Quốc tế (IWUF): có đá, đấm, vật, tính điểm cộng thêm điểm vật ngã — khác với kickboxing chuyên nghiệp vốn dùng cách tính và giáp bảo hộ khác. Kumite dùng luật WKF với thang điểm ippon. Kata dùng bảng chấm độ khó và chất lượng thực hiện. Ba bộ luật, ba võ đài, và một hàng tin duy nhất. Cách kể phổ biến cho ngày thi đấu này sẽ là: "Hai tấm HCĐ mở màn cho đoàn Việt Nam", kèm một chút tự hào dân tộc. Cách kể đó có một vấn đề kỹ thuật. Hai tấm HCĐ của Việt Nam không cùng loại. Một là tấm kata của Bùi Ngọc Nhi — thành tích của một nội dung võ thuật biểu diễn, được xác lập qua ba trận thực tế ở nhánh thua, với hai đối thủ cụ thể bị đánh bại. Tấm còn lại thuộc về teqball, một môn bóng không va chạm, chơi trên bàn cong. Ghép chúng vào cùng một dòng tiêu đề là gộp hai thứ có ý nghĩa hoàn toàn khác nhau thành một con số. Người ta gọi một tấm HCĐ nhánh thua là nỗ lực phi thường. Tôi gọi đó là câu trả lời cho một bảng xếp hạng. Bảng xếp hạng đó nói rằng kata Việt Nam đã đứng đúng ở tầng hai châu lục, và việc cần làm tiếp theo không phải là vỗ tay to hơn, mà là nhìn thẳng vào khoảng cách với tầng một. Cũng cần nói một điều về bản chất của loại tin này. Một bản tin tổng hợp ngày thi đấu, tự thân nó, không bao giờ là phân tích. Nó là nguyên liệu. Nó cung cấp tên, nội dung, huy chương — không cung cấp điểm số, không cung cấp diễn biến, không cung cấp bối cảnh đối thủ. Việc của người đọc là đừng để dòng tiêu đề làm hộ phần tư duy. Và một sự kiện lớn không bao giờ hoàn hảo. Nó chỉ hoàn hảo theo cách người ta chọn để nhớ về nó. Bùi Ngọc Nhi bước ra khỏi sàn kata với một tấm HCĐ và một bản đồ vị trí. Cô không thắng người Nhật — cô thắng người Hàn và người Singapore, và điều đó nói chính xác cô đang đứng ở đâu. Với một võ sĩ ưa sự rõ ràng, một bản đồ có tọa độ rõ ràng có thể là món quà tốt hơn một tấm huy chương không kèm bảng điểm. Câu hỏi còn lại dành cho phần còn lại của ngày thi đấu: nếu kumite, sanda và chung kết changquan đều có kết quả đầy đủ, liệu bức tranh võ thuật Việt Nam tại Asiad 20 có còn gọn gàng như hai dòng tiêu đề?