Asiad 20, ngày 29/9: Tấm HCV sepak takraw và vùng im lặng của đường chạy

Tôi ngồi trước màn hình lúc 19 giờ 05 phút, giờ Việt Nam, chờ hai tổ tiếp sức 4x400m của đoàn thể thao Việt Nam bước vào đường chạy. Trước đó vài giờ, ở một khu thi đấu khác trong liên hợp thể thao Aichi–Nagoya, đội sepak takraw Việt Nam đã thắng đối thủ với tỷ số 15-8 và 15-4, mang về tấm huy chương vàng thứ hai cho đoàn. Tiếng reo ấy tôi chỉ nghe qua điện thoại, do một đồng nghiệp gọi kể. Còn đường chạy 400m, tôi tự xem, một mình, trong căn phòng quen thuộc.

Kết quả đến lặng lẽ: nữ Việt Nam về thứ 5, nam về cuối cùng trong nhóm chung kết. Không một thông số thời gian nào được công bố kèm theo. Chỉ có thứ hạng, và trong bảng tổng sắp huy chương, mục điền kinh của Việt Nam vẫn trống.

Ba mươi năm làm nghề, tôi học được một điều: thứ hạng nói cho ta biết vị trí, nhưng không nói cho ta biết khoảng cách. Một vận động viên về thứ 5 có thể kém người dẫn đầu ba giây, cũng có thể kém hai mươi giây. Không có đồng hồ bấm giờ, mọi so sánh đều là phỏng đoán. Và tối hôm ấy, ban tổ chức không đưa cho chúng ta một con số nào để bám vào.

Bối cảnh: một đoàn thể thao đang đếm ngược

Đại hội Thể thao châu Á lần thứ 20 diễn ra tại Aichi–Nagoya, Nhật Bản. Với điền kinh châu Á, đây là sân chơi cấp hai về mặt kỹ thuật — nó không trực tiếp trao suất dự Olympic — nhưng lại là chỉ tiêu số một của mọi nền thể thao trong khu vực. Các liên đoàn quốc gia đo thành tích của mình bằng huy chương Asiad, không bằng thành tích cá nhân.

Tính đến hết ngày 29/9, đoàn Việt Nam có 2 huy chương vàng, 1 bạc và 17 đồng. Mục tiêu được giao là 4 vàng. Những hy vọng còn lại được điểm tên rõ ràng: boxing, bắn súng và sepak takraw. Điền kinh không nằm trong danh sách ấy.

Điều đó quan trọng hơn cả kết quả. Khi chính đoàn thể thao của mình công khai gạch điền kinh khỏi kế hoạch huy chương của những ngày còn lại, họ đang thừa nhận rằng không còn vận động viên nào đủ sức tranh chấp. Đây không phải một nhận định của tôi. Đây là điều mà ban huấn luyện tự nói ra.

Và với riêng tôi, nó gợi lại một ký ức. Tiếng gọi đầu tiên của Huỳnh Như đã phá sập ngôi nhà chữ nghĩa mà tôi từng xây. Trước khi ngồi xuống với chị, tôi viết về thể thao bằng những tính từ. Sau đó, tôi học cách viết bằng thứ hạng, bằng đồng hồ, bằng những con số không thể tranh cãi.

Phần lõi: ba lần vào chung kết, ba lần đứng ngoài bục

Ở nội dung nhảy cao nữ, Dương Thị Thảo xếp thứ 6. Ở tiếp sức 4x400m nữ, Việt Nam thứ 5. Ở tiếp sức 4x400m nam, Việt Nam đứng cuối nhóm chung kết. Ba lần góp mặt ở vòng tranh huy chương, ba lần không chạm được bục.

Đọc kỹ hơn, con số ấy kể một câu chuyện khác với câu chuyện thất bại. Việc đội nam lọt vào chung kết 4x400m nghĩa là họ đã vượt qua vòng loại — họ nằm trong số tám đội mạnh nhất châu lục. Về cuối ở chung kết không phải là không đủ tư cách dự giải; đó là hồ sơ của một đội vào được đến cửa nhưng thiếu chiều sâu để leo tiếp. Giữa việc không vào được chung kết và việc vào chung kết nhưng về cuối là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau về mặt huấn luyện.

Tôi đã xem lại danh sách đăng ký. Ban huấn luyện đặt cược vào nhóm cựu binh: Nguyễn Thị Ngọc, Quách Thị Lan, Nguyễn Thị Hằng ở nội dung nữ; Tạ Ngọc Tưởng và Trần Nhật Hoàng ở nội dung nam. Họ là những gương mặt đã quen với đấu trường SEA Games, nơi Việt Nam nhiều năm nằm trong nhóm dẫn đầu khu vực. Nhưng SEA Games và Asiad là hai thế giới khác nhau. Một suất chung kết ở Đông Nam Á chưa bao giờ tự động dịch thành một suất chung kết châu Á, chứ chưa nói đến huy chương.

Sự phụ thuộc vào cựu binh là tín hiệu hệ thống mạnh nhất trong ngày thi đấu này. Khi một đội tiếp sức phải dựa vào những người đã qua đỉnh cao sự nghiệp, đó thường không phải là lựa chọn chiến lược, mà là hệ quả của một lứa kế cận chưa sẵn sàng. Không có dữ liệu thành tích cá nhân, không có thông số tốc độ, tôi không thể khẳng định ai đang lên ai đang xuống. Nhưng cấu trúc đội hình thì tự nó nói lên điều đó.

Và có một điểm kỹ thuật đáng lưu ý: tiếp sức 4x400m là nội dung mà một lỗi trao gậy có thể xóa sạch toàn bộ nỗ lực. Một đội về cuối có thể là đội chậm nhất, cũng có thể là đội mạnh nhưng để mất nhịp ở vùng trao gậy. Không có băng ghi hình mà tôi tiếp cận được, không có thông báo lỗi nào từ ban tổ chức. Nên tôi để câu hỏi ấy mở.

Góc phản trực giác: tiền đi đâu khi huy chương không đến

Điều tôi quan tâm không phải là ba thứ hạng. Điều tôi quan tâm là hệ quả của chúng.

Khi sepak takraw mang về vàng, khi bắn súng và boxing vẫn còn cửa, còn điền kinh đã hết, thì dòng tiền và sự chú ý sẽ chảy về đâu trong chu kỳ tiếp theo? Tôi đã chứng kiến câu chuyện này nhiều lần. Một môn thể thao không giành được huy chương ở kỳ đại hội này sẽ bị cắt ngân sách ở kỳ sau. Một vận động viên không có huy chương sẽ mất nhà tài trợ. Đó là logic lạnh lùng của thể thao thành tích cao, và nó không sai về mặt quản trị — nhưng nó tạo ra một vòng xoáy: ít đầu tư, ít thành tích, lại càng ít đầu tư.

Nhưng đây là chỗ tôi muốn dừng lại lâu hơn. Nếu đoàn Việt Nam đạt mục tiêu 4 vàng mà không cần một tấm huy chương điền kinh nào, thì bài học mà giới quản lý rút ra có thể sẽ là: điền kinh là một khoản đầu tư lợi nhuận thấp hơn các môn đặc thù. Đó là một kết luận sai về dài hạn, và tôi nói điều này như một người đã theo dõi đường chạy Việt Nam suốt bốn thập kỷ.

Điền kinh là môn nền tảng. Tốc độ, sức bền, sức mạnh bùng nổ mà đường chạy rèn ra là thứ nuôi sống mọi môn thể thao khác, từ bóng đá đến bóng rổ đến bóng chuyền. Cắt điền kinh để dồn tiền cho những môn dễ ăn huy chương là bán rễ cây để mua quả. Tôi từng viết về bóng đá nữ suốt nhiều năm, và tôi hiểu một điều: những môn bị xem là phụ luôn bị đánh giá bằng thước đo ngắn hạn. Người ta thấy một trận đấu; tôi thấy những số phận đang chuyền bóng. Người ta thấy một thứ hạng thứ 5; tôi thấy một thế hệ đang chạy mà không có người thay ca.

Cũng cần nói thẳng về con số không xuất hiện. Một nội dung chung kết 4x400m mà không có thời gian nào được công bố là điều bất thường trong tường thuật điền kinh chuyên nghiệp. Nó gợi ý rằng bản tin ngày hôm ấy được tổng hợp từ nguồn không chuyên, chứ không phải từ một phóng viên điền kinh có mặt tại chỗ. Điều này không làm thay đổi thứ hạng, nhưng nó làm thay đổi cách chúng ta nên đọc chúng: đây là dữ liệu chờ kiểm chứng, không phải dữ liệu chốt.

Điều còn lại

Tôi già rồi, nhưng mỗi cuộc gọi từ họ làm tôi trẻ lại. Tối 29/9, không ai gọi. Đường chạy im. Nhưng chính trong cái im lặng ấy, tôi nghe thấy câu hỏi lớn hơn mọi tấm huy chương: chúng ta đang xây một nền điền kinh để thắng một kỳ đại hội, hay để nuôi một thế hệ chạy được trong hai mươi năm tới?

Câu trả lời không nằm ở bảng tổng sắp huy chương năm nay. Nó nằm ở danh sách đăng ký của kỳ Asiad sau, khi tôi sẽ tìm xem có bao nhiêu cái tên mới xuất hiện trên đường chạy 400m.