Án phạt không điều luật: chiếc còi của TV Azteca và bài học cho bóng đá

Chủ nhật, ngày 18 tháng 10, trên sân khấu trực tiếp của La Granja VIP mùa thứ hai, người dẫn chương trình Adal Ramones đọc tên người rời cuộc chơi. Pimpinela Escarlata bước ra sau sáu tuần có mặt. Khán giả trong trường quay vỗ tay, vài tiếng la ó, rồi màn hình chuyển sang quảng cáo. Nhìn bề ngoài, đó là một đêm bình thường của truyền hình thực tế Mexico.

Tôi đã dành bốn mươi hai năm đọc biên bản trận đấu và ngồi trong phòng VAR, nên tôi có thói quen nhìn vào chỗ không ai chiếu máy. Kết quả đêm Chủ nhật đã được định đoạt từ thứ Sáu, bằng một quyết định không trích dẫn điều luật nào. Ban sản xuất quyết định trừng phạt, chỉ có thế. Không văn bản, không thang bậc công bố, không thời hạn hiệu lực. Trong nghề của tôi, đó là loại án nguy hiểm nhất: án đúng nhưng không thể kiểm chứng.

Nó đáng để bóng đá soi lại, vì người ký án ấy là TV Azteca, tập đoàn thuộc Grupo Salinas, chủ sở hữu CLB Mazatlán FC của Liga MX.

Sự việc bắt đầu từ một cuộc trò chuyện. Pimpinela Escarlata, đô vật kỳ cựu của lucha libre, nhân vật quen thuộc của dòng exótico, nói chuyện với Niurka Marcos và Natalia Alcocer. Trong đó có một câu bị hiểu là lời đe dọa bằng dao nhắm vào Manelyk González. Câu nói ấy không phát sóng trực tiếp; nó lan ra qua mạng xã hội, và lan nhanh.

Khán giả phản ứng. Họ đòi ban sản xuất phải có biện pháp. Đến thứ Sáu, biện pháp xuất hiện: nominación directa, tức đề cử trực tiếp, kèm điều khoản quan trọng nhất là không có khả năng tham gia cơ chế cứu sinh. Nói cách khác, người bị đề cử bị tước quyền tự bảo vệ mình trong đêm loại người.

Chủ nhật, khán giả bỏ phiếu. Pimpinela Escarlata là người được công chúng yêu thích ít nhất trong số những cái tên còn lại. Julio Camejo và Kevyn Contreras, biệt danh Bicolor, cũng nằm trong danh sách bỏ phiếu nhưng ở lại. Cùng tuần đó, Mónica Escobedo bị trục xuất trong một diễn biến riêng, không nêu lý do. Thứ Hai, chương trình công bố cơ chế mới mang tên El Legado, trong đó một người bị loại sẽ kéo theo một đề cử khác.

Đó là toàn bộ dữ kiện. Không có tỷ lệ phần trăm phiếu, không có số liệu khán giả, không có trích dẫn trực tiếp nào ngoài lời người dẫn chương trình. Mười tám trong hai mươi điểm thông tin của bản tin gốc không nêu nguồn. Một bản tin như thế, nếu nằm trên bàn của tôi, sẽ bị đóng dấu chưa đủ cơ sở phán quyết.

Có một điểm trong cách ban sản xuất xử lý khiến tôi phải dừng lâu hơn cả câu nói gốc. Hình phạt không nhắm vào lời đe dọa; nó nhắm vào tốc độ lan truyền của lời đe dọa. Nếu câu nói ấy chỉ nằm trong bốn bức tường và không ai chia sẻ, khả năng cao nó kết thúc bằng một lời nhắc nhở. Chính áp lực cộng đồng mới là thứ tạo ra án.

Chuỗi leo thang ấy có hình dạng chuẩn: phát ngôn riêng, vòng lan truyền, đòi hỏi tập thể, cơ quan quản lý sửa sai quá tay, loại bỏ. Trong bóng đá tôi đã thấy chuỗi này nhiều lần, chỉ khác là đơn vị xử lý không phải ban sản xuất mà là ban kỷ luật liên đoàn. Sân trống vẫn có dữ liệu; tiếng ồn mới là kẻ bóp méo phán quyết.

Điều khiến tôi chú ý hơn là thiết kế của án. Tước cơ chế cứu sinh là động tác có chủ đích. Nó biến một hình phạt kỷ luật thành một bản án gần như tự động: người bị đề cử vẫn được bỏ phiếu, nhưng lá phiếu ấy chỉ còn tính nghi lễ. Ban sản xuất giữ lại lá phiếu của khán giả để khán giả trở thành người thi hành án, còn mình giữ vai trò người ký. Trách nhiệm đạo đức được chuyển sang phía khán đài, và chương trình vẫn giữ được tỷ suất.

Trong quản trị bóng đá, đó là hình ảnh của một án trừ điểm nặng đến mức định đoạt luôn kết quả xuống hạng. Hình phạt có thể đúng về mức độ, nhưng cơ chế thì quá tay. Một đội bị trừ điểm vẫn còn mười vòng để sửa; một thí sinh bị tước cơ chế cứu sinh thì không còn vòng nào.

Rồi đến chỗ trống lớn nhất: không có điều luật nào được nêu. Ban sản xuất nói họ quyết định trừng phạt, không nói thí sinh vi phạm điều khoản nào của bộ quy tắc nào. Đây là tư pháp tùy nghi, và nó là quan sát quản trị quan trọng nhất trong toàn bộ câu chuyện. Một hệ thống kỷ luật không công bố thang bậc thì mỗi án là một tiền lệ mới, và mỗi tiền lệ mới lại mở rộng quyền tùy nghi thêm một chút. Huyền thoại kể chuyện bằng danh tiếng; tôi kể chuyện bằng biên bản trận đấu. Ở đây, biên bản trống.

Cùng tuần ấy còn một án thứ hai không được giải thích: Mónica Escobedo bị trục xuất, không nêu nguyên nhân. Hai sự kiện trừng phạt trong bảy ngày, chỉ một sự kiện được kể lý do. Khoảng trống đó không phải chi tiết vụn; nó là dấu hiệu của một bộ máy kỷ luật vận hành theo phản xạ chứ không theo quy trình.

Ngay cả chiến lược giảm nhẹ của thí sinh cũng sai hướng. Pimpinela Escarlata nói câu đó chỉ là cách nói. Cách biện hộ ấy tranh luận về ý định, trong khi công chúng xử lý theo tác động. Trong các vụ đe dọa bạo lực, tranh luận ý định gần như luôn thua. Một trọng tài có kinh nghiệm sẽ nói với cầu thủ: đừng giải thích anh không cố ý, hãy giải thích hậu quả anh đã gây ra và cách anh sửa nó.

Còn El Legado thì đáng lo hơn cả án chính. Cơ chế này khiến một lần loại sản sinh ra một đề cử tiếp theo, tức là hiệu ứng kỷ luật của đêm Chủ nhật không dừng ở người ra đi. Án phạt được truyền sang người khác, và người đó chưa làm gì sai. Trong bóng đá, tôi chưa từng thấy một hình thức nào lan sang bên thứ ba theo cách ấy, kể cả án phạt liên đới nặng nhất.

Góc nhìn ngược lại đây. Án phạt trông như sự nghiêm khắc, nhưng bản chất là quản trị rủi ro. Một chương trình để lọt câu đe dọa bằng dao lên sóng rồi xử lý trong vòng hai mươi tư giờ đồng hồ đang tự bảo vệ mình trước nhà tài trợ và cơ quan quản lý nội dung, chứ không phải đang bảo vệ Manelyk González. Điều đó không làm hành động ấy sai; nó chỉ làm động cơ ấy khác với điều được công bố. Một tiếng còi có thể đổi số phận đội bóng, nhưng không bao giờ được đổi lương tâm người thổi.

Và còn một khả năng khác mà không ai xét tới. Tuần đó quá nhiều ồn ào: Mónica Escobedo bị trục xuất, nhiều va chạm mở khác diễn ra. Sự chú ý của khán giả bị chia nhỏ, nên tỷ lệ phiếu của một người vốn đã gây tranh cãi có thể bị pha loãng bởi chính sự hỗn loạn xung quanh, chứ không hoàn toàn bởi câu nói kia. Mẫu quan sát của tôi chỉ có một tuần, một sự kiện. Không đủ để kết luận xu hướng. Ánh mắt nào cũng có điểm mù, chỉ khác là ta có dám soi vào hay không.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các án kỷ luật ở Premier League và các giải châu Âu, tôi thấy một điểm chung: ban tổ chức nào công bố khung hình phạt trước khi cần dùng đến nó thì gần như không bao giờ bị chất vấn về tính chính danh. Ban tổ chức nào giữ khung ấy kín thì mỗi án là một cuộc tranh cãi mới. TV Azteca vừa chọn vế thứ hai.

Nếu thang kỷ luật bốn bậc gồm nhắc nhở, đề cử, đề cử trực tiếp và trục xuất được công bố từ đầu mùa, án dành cho Pimpinela Escarlata sẽ không mất gì mà được thêm tính chính danh. Khán giả vẫn giận, nhưng họ biết mình đang đứng ở bậc thứ mấy. Trận đấu không kết thúc khi hết giờ; nó kết thúc khi ta đối diện với cái sai của mình. Một ban tổ chức chỉ thực sự mạnh khi khán giả tra cứu được điều luật mà nó viện dẫn. Nếu không tra được, thứ đang được bảo vệ chưa bao giờ là luật chơi, mà là quyền im lặng của người ký án.