Bi-a Việt Nam: Thành tích quốc tế và khoảng trống ở nền tảng cơ sở

Tôi nhớ một buổi tối ở quán bi-a trên đường Nguyễn Thiện Thuật, Nha Trang. Không có khán giả. Chỉ có một cơ thủ trẻ, một người chủ quán đã ngoài sáu mươi, và tiếng viên bi lăn trên mặt bàn. Cậu ta đứng rất lâu trước một cú đánh, lâu đến mức tưởng như thời gian trong quán đông cứng lại. Người chủ quán không giục. Ông rót thêm trà, nhìn cậu ta, rồi nhìn bàn bi. Rồi cây cơ hạ xuống, và viên bi trắng đi đúng con đường mà cậu ta đã vạch trong đầu. Đó là khoảnh khắc tôi bắt đầu hiểu vì sao mình chọn viết về bi-a. Trận đấu thực sự bắt đầu từ khoảnh khắc bóng không chạm chân ai. Ở Việt Nam, bi-a không sống trên truyền hình. Nó sống trong những con hẻm, trên tầng hai của những ngôi nhà cũ, dưới ánh đèn huỳnh quang và tiếng quạt trần quay đều. Người ta đến đó sau giờ làm, chơi vài ván, trả tiền theo giờ, rồi về. Không ai ghi lại tỷ số. Không ai lưu lại cú đánh hay nhất của buổi tối. Nhưng chính từ những căn phòng như thế, một thế hệ cơ thủ đã lớn lên và bước ra đấu trường quốc tế. Tôi học cách đọc trận đấu bằng những con số, nhưng chỉ khi chúng biết múa. Và bi-a Việt Nam có những con số biết múa. Hãy bắt đầu từ bộ môn mạnh nhất: bi-a 3 băng. Trong hơn một thập kỷ, Việt Nam nổi lên như một trong những cường quốc của bộ môn này tại châu Á, bên cạnh Hàn Quốc, Nhật Bản và Thổ Nhĩ Kỳ. Các cơ thủ như Trần Quyết Chiến, Nguyễn Quốc Nguyện, Dương Anh Vũ liên tục góp mặt ở những vòng đấu cuối của các giải World Cup 3 băng do Liên đoàn Bi-a Thế giới (UMB) tổ chức. Đỉnh cao là khi Trần Quyết Chiến bước lên ngôi vô địch thế giới, đưa tên Việt Nam vào bảng vàng của bộ môn. Nhưng nếu chỉ nhìn vào chiếc cúp, ta sẽ bỏ lỡ điều quan trọng hơn. Phía sau một nhà vô địch là hàng nghìn quán bi-a. Cả nước có hàng chục nghìn điểm chơi bi-a, từ những bàn carom đặt trong quán cà phê đến những bàn pool trong các trung tâm giải trí. Đây là hạ tầng thầm lặng, thứ mà không một bảng thống kê quốc tế nào đo được. Mỗi quán bi-a là một lò luyện. Mỗi cơ thủ trẻ lớn lên trong đó học được thứ không ai dạy: sự kiên nhẫn. Điều đáng chú ý là hai nền văn hóa bi-a cùng tồn tại trong một đất nước. Ở miền Nam, bi-a pool phổ biến hơn, gắn với văn hóa giải trí buổi tối. Ở miền Bắc và miền Trung, carom và bi-a lỗ có chỗ đứng vững chắc hơn. Sự khác biệt này không phải là điểm yếu. Nó là nguồn gen giúp bi-a Việt Nam có thể phát triển theo nhiều hướng cùng lúc. Sự kiện Hanoi Open Pool Championship là một dấu mốc. Giải đấu quy tụ nhiều cơ thủ pool hàng đầu thế giới đến Hà Nội, với tổng giải thưởng lên tới hàng trăm nghìn đô-la Mỹ. Một giải đấu tầm cỡ quốc tế được tổ chức ngay tại thủ đô cho thấy điều mà giới trong nghề đã biết từ lâu: Việt Nam không chỉ là nơi có người chơi giỏi, mà còn là một thị trường bi-a khổng lồ. Khi khán giả Hà Nội ngồi kín khán đài để xem pool, đó là tín hiệu cho các nhà tài trợ quốc tế. Nhưng có một điểm mù. Khi một cơ thủ Việt Nam vô địch thế giới, truyền thông đưa tin như một sự kiện đơn lẻ, một chiến thắng cá nhân, một khoảnh khắc tự hào. Rất ít bài viết truy vết ngược về người thầy đầu tiên, về quán bi-a nơi cơ thủ đó tập luyện thuở mười lăm tuổi, về những đêm không có ai xem. Ký ức tập thể chỉ giữ lại chiếc cúp. Phần còn lại chìm vào im lặng, như viên bi lăn vào túi rồi dừng lại. Tôi không viết về chiến thắng. Tôi viết về những gì chiến thắng che giấu. Hãy nhìn vào cơ cấu đào tạo. Phần lớn cơ thủ Việt Nam trưởng thành từ những quán bi-a tư nhân, không phải từ học viện. Họ tự học, tự tìm thầy, tự kiếm tiền đi thi đấu. Một số ít được nhà nước hoặc liên đoàn hỗ trợ, nhưng phần lớn phải tự lo. Đây là sự dấn thân đáng ngưỡng mộ, đồng thời là dấu hiệu của một hệ thống chưa hoàn chỉnh. Một nền bi-a không thể chỉ dựa vào lòng đam mê của cá nhân. Vấn đề không nằm ở tài năng. Người Việt chơi bi-a giỏi. Vấn đề nằm ở dữ liệu. Chúng ta không có một hệ thống theo dõi thành tích cơ thủ từ cấp cơ sở đến cấp quốc gia. Chúng ta không biết chính xác mình có bao nhiêu cơ thủ chuyên nghiệp, bao nhiêu giải đấu được tổ chức mỗi năm, bao nhiêu tiền chảy vào hệ thống. Không đo được thì không quản được. Đó là quy tắc cơ bản của mọi môn thể thao hiện đại. Một khía cạnh khác ít được nói tới là văn hóa cá độ len lỏi trong một số quán bi-a. Nó tồn tại song song với niềm đam mê chân chính, và đôi khi làm lu mờ nó. Các cơ thủ trẻ lớn lên trong môi trường đó phải học cách tách mình khỏi những ván bi có tiền đặt cược để theo đuổi con đường chuyên nghiệp. Đây là một thực tế cần được nhìn thẳng, không phải để phán xét, mà để tìm cách xây dựng một hệ thống thi đấu trong sạch hơn. Trên thực tế, có những cơ thủ đã chọn con đường khó. Họ ra nước ngoài thi đấu tự túc, sống bằng tiền thưởng và tiền tài trợ nhỏ, tập luyện trong những phòng tập đắt đỏ ở châu Âu hay châu Á. Tôi đã thấy những tấm ảnh cơ thủ Việt Nam ngồi một mình trong sảnh chờ sân bay lúc hai giờ sáng, cây cơ bọc trong túi vải, chờ chuyến bay đến giải tiếp theo. Những hình ảnh đó không lên trang nhất. Nhưng chúng là chất liệu thật của câu chuyện. Có một điều tôi luôn tự hỏi khi xem lại các băng ghi hình: khoảnh khắc nào sẽ còn lại sau khi tỷ số bị lãng quên. Với bi-a, câu trả lời thường không phải là cú đánh quyết định. Nó là khoảng lặng trước cú đánh đó. Người cơ thủ đứng yên. Khán phòng nín thở. Rồi viên bi lăn. Nếu chúng ta học cách đếm những khoảng lặng như đếm điểm số, có lẽ chúng ta sẽ hiểu môn thể thao này hơn. Tôi từng có một giai đoạn bị biên tập từ chối vì viết quá nhiều cảm xúc, quá ít dữ liệu. Tôi mất hai tuần để nhận ra rằng cảm xúc và dữ liệu không loại trừ nhau. Một cây cơ là một vật thể vật lý. Một cú đánh là một bài toán góc và lực. Nhưng một trận đấu là một câu chuyện. Điều tôi cố làm là đặt viên đá của con số bên cạnh dòng sông của cảm xúc, để cả hai cùng chảy. Bi-a Việt Nam đang đứng ở một ngã rẽ. Một mặt, thành tích quốc tế ngày càng cao, thị trường ngày càng lớn, các giải đấu quốc tế ngày càng chọn Việt Nam làm điểm đến. Mặt khác, nền tảng cơ sở vẫn manh mún, thiếu hệ thống, thiếu dữ liệu, thiếu sự đầu tư bài bản từ cấp quốc gia. Khoảng cách giữa đỉnh và đế là bài toán lớn nhất của bộ môn này trong thập kỷ tới. Điều tôi hy vọng không phải là một chiếc cúp khác. Điều tôi hy vọng là một cuốn sổ ghi chép. Một nơi lưu lại tên những cơ thủ trẻ đang tập luyện tối nay trong những quán bi-a không khán giả. Một ngày nào đó, khi một trong số họ vô địch thế giới, chúng ta sẽ không chỉ biết tên họ. Chúng ta sẽ biết cả con đường họ đã đi qua. Vì bi-a, xét cho cùng, là môn thể thao của những khoảng lặng. Và khoảng lặng, nếu không được ghi lại, sẽ biến mất.