Lợi thế sân nhà ở V.League đang chết dần — và thủ phạm là chính các đội bóng

Trong một mùa V.League 1 mà tôi theo dõi trọn vẹn từng vòng, tỷ lệ đội chủ nhà giành trọn ba điểm đã tụt xuống dưới ngưỡng 38%. Một thập kỷ trước, ngưỡng ấy nằm quanh mức 46%. Không trận nào bị hủy. Không có dịch bệnh, không có lệnh cấm khán giả, không có án phạt nào tước đi lợi thế sân bãi của bất kỳ câu lạc bộ nào. Thứ duy nhất thay đổi nằm ở cách các đội chơi bóng — và ở chỗ khán đài, vốn được truyền thông Việt Nam tung hô là “cầu thủ thứ mười hai”, đang lặng lẽ mất đi quyền lực của mình.

Tôi ghi lại điều này không phải để dập tắt niềm vui của những buổi chiều Hàng Đẫy hay Lạch Tray. Tôi ghi lại vì dữ liệu của tôi buộc tôi phải nói ra một điều khó nghe: lợi thế sân nhà ở V.League đang chết dần, và thủ phạm không phải khán giả. Thủ phạm là chính các đội bóng.

V.League 1 vận hành với 14 câu lạc bộ và 26 vòng đấu mỗi mùa, theo thể thức do Công ty Cổ phần Bóng đá Chuyên nghiệp Việt Nam (VPF) điều hành. Với quãng đường di chuyển nội địa ngắn — khoảng cách lớn nhất giữa hai địa điểm thi đấu thường chỉ mất vài giờ bay hoặc một chuyến xe đêm — yếu tố mệt mỏi vì di chuyển, thứ mà các giải châu Âu dùng để giải thích lợi thế sân nhà, gần như bị vô hiệu hóa ở đây. Nếu lợi thế sân nhà vẫn tồn tại ở V.League, nó phải đến từ ba nguồn khác: khán giả, mặt sân quen thuộc, và áp lực lên trọng tài.

Trong nhiều năm, truyền thông Việt Nam xây dựng câu chuyện quanh đúng ba nguồn đó. Sân Thiên Trường của Thép Xanh Nam Định, sân Lạch Tray của Hải Phòng, sân Gò Đậu của Bình Dương được mô tả như những pháo đài bất khả xâm phạm. Các bình luận viên nói về không khí khủng khiếp, về khán giả đứng sau lưng cầu thủ. Các huấn luyện viên, sau mỗi thất bại trên sân khách, viện dẫn áp lực từ khán đài như một lời giải thích an toàn và không ai kiểm chứng.

Câu chuyện ấy đang mục ruỗng. Dữ liệu tôi thu thập, từ việc xem lại băng ghi hình toàn bộ các trận đấu và đối chiếu với các nguồn thống kê công khai, vẽ nên một bức tranh khác. Tỷ lệ đội chủ nhà thắng giảm. Tỷ lệ hòa tăng. Và khoảng cách giữa số điểm trung bình đội chủ nhà giành được so với đội khách đang thu hẹp theo từng mùa, chứ không phải dao động ngẫu nhiên theo từng trận. Tôi không muốn dùng một mùa giải để kết luận về cả một thập kỷ, nhưng mẫu hình này đã lặp lại đủ nhiều để tôi dám đặt cược vào nó.

Bảng số liệu biết nói, chỉ là ít người đủ kiên nhẫn để nghe. Khi tôi tách dữ liệu theo nhóm đội, một mẫu hình hiện ra rõ hơn cả bức tranh tổng thể. Các đội có sân nhà đông khán giả — nhóm thường được cho là hưởng lợi nhiều nhất — lại là nhóm có mức sụt giảm lợi thế sân nhà lớn nhất. Khán đài đông hơn không còn tương ứng với nhiều điểm hơn. Điều đó phá vỡ trực tiếp lập luận về cầu thủ thứ mười hai.

Nếu khán giả không còn là biến số quyết định, vậy cái gì đã thay đổi? Câu trả lời nằm ở một thứ ít ai để ý: cấu trúc đội hình của gần như mọi câu lạc bộ V.League đã trở nên giống hệt nhau.

Cầu thủ chạy cánh đảo vào trong đang làm đồng nhất hóa bóng đá Việt Nam. Mười lăm năm trước, một đội bóng V.League tiêu biểu có ít nhất một cầu thủ chạy cánh thuần túy — người bám biên, kéo giãn hàng thủ đối phương, tạt bóng từ sát đường biên dọc. Ngày nay, vị trí đó gần như tuyệt chủng. Các học viện đào tạo ra những cầu thủ chạy cánh chỉ biết cắt vào trong, tìm cú sút bằng chân thuận, và bỏ mặc hành lang biên cho hậu vệ biên dâng cao.

Hệ quả chiến thuật rất cụ thể. Một đội khách đến sân đối phương thường dựng khối phòng ngự thấp, co cụm giữa sân. Muốn phá khối đó, đội chủ nhà cần kéo giãn nó theo chiều ngang, và công cụ duy nhất để kéo giãn theo chiều ngang là những cầu thủ chạy cánh thuần túy bám biên. Khi công cụ đó biến mất, đội chủ nhà buộc phải tấn công vào trung lộ, nơi đối phương tập trung đông người nhất. Kết quả là những thế trận bế tắc, những trận hòa không bàn thắng, và một tỷ lệ chiến thắng sân nhà ngày càng mỏng.

Tôi kiểm chứng mẫu hình này bằng cách đếm số lần bóng được đưa vào vòng cấm từ hành lang biên trong các trận có tỷ lệ hòa cao. Tần suất ấy thấp đến mức đáng ngại. Các đội chủ nhà, thay vì kéo giãn đối thủ, lại dồn bóng vào giữa và cầu nguyện vào một khoảnh khắc lóe sáng cá nhân.

Trong ghi chép của tôi có vài trường hợp ngoại lệ đáng chú ý. Một số đội, trong những giai đoạn ngắn, đã thử đưa một cầu thủ chạy cánh thuần túy vào đội hình, và lập tức tạo ra nhiều cơ hội từ biên hơn hẳn. Nhưng những thử nghiệm ấy thường bị bỏ dở sau vài trận, vì huấn luyện viên chịu áp lực kết quả ngắn hạn quay lại với công thức an toàn. Sự an toàn ấy chính là thứ đang giết chết lợi thế sân nhà.

Sự phụ thuộc vào một số 9 ngoại quốc đã biến kết quả trận đấu thành một trò chơi may rủi. Khi một đội bóng đặt toàn bộ khả năng ghi bàn lên vai một cầu thủ, kết quả phụ thuộc vào việc cầu thủ ấy có gặp đúng một khoảnh khắc hay không, và khoảnh khắc ấy không hề bị ảnh hưởng bởi việc trận đấu diễn ra ở đâu. Khán đài đông hay vắng, cú sút của tiền đạo ngoại vẫn đi đúng quỹ đạo như nhau. Lợi thế sân nhà tan biến khi lối chơi của đội bóng thu gọn thành một cú đánh cược duy nhất.

Cấu trúc pressing cũng hội tụ theo cùng một hướng. Gần như mọi đội bóng V.League đều lùi về khối trung bình, chờ đối phương mắc lỗi, rồi phản công. Rất ít đội pressing tầm cao với một tín hiệu kích hoạt rõ ràng — chẳng hạn một đường chuyền về của trung vệ đối phương. Khi không đội nào dám pressing cao, đội chủ nhà mất đi công cụ để áp đặt nhịp độ ngay từ những phút đầu. Nhịp độ trận đấu trở thành một hằng số, và một hằng số thì không mang lại lợi thế cho ai.

Truyền thông Việt Nam vận hành theo một chu kỳ lặp lại. Sau mỗi thất bại sân nhà, người ta đổ lỗi cho trọng tài, cho mặt sân, cho thời tiết. Sau mỗi chiến thắng sân nhà, người ta ca ngợi tinh thần và bản lĩnh. Không ai cập nhật câu chuyện bằng dữ liệu, bởi vì câu chuyện cũ dễ bán hơn. Đám đông luôn an toàn, và đó chính là lý do họ luôn tầm thường.

Ở tầng sâu hơn là đào tạo. Các học viện mang tên cựu ngôi sao phần lớn là chiêu trò thương mại, và cái giá phải trả là sự thiếu hụt trầm trọng của đội ngũ huấn luyện viên cơ sở có hệ thống. Ở Việt Nam, mô hình một cựu tuyển thủ mở học viện lấy tên mình đã trở thành chuẩn mực. Những học viện ấy thu hút phụ huynh bằng danh tiếng của người sáng lập, nhưng phần lớn không sản sinh ra một triết lý chơi bóng riêng, không đào tạo ra các huấn luyện viên trẻ bài bản, và không tạo ra sự khác biệt về văn hóa chơi bóng giữa các vùng miền.

Ở nhiều quốc gia, đào tạo huấn luyện viên cơ sở là một nghề có lộ trình rõ ràng: chứng chỉ theo cấp độ, thực hành có giám sát, và mức lương đủ sống. Ở Việt Nam, lộ trình ấy còn mỏng, và phần lớn người làm công việc này không được trả tương xứng với thời gian họ bỏ ra. Kết quả là những người giỏi nhất rời khỏi tầng cơ sở để tìm việc ở nơi khác, và tầng cơ sở tiếp tục sản sinh ra những cầu thủ giống nhau.

Kết quả là một giải đấu nơi mọi đội bóng chơi gần như giống nhau. Khi mọi đội bóng giống nhau, yếu tố sân nhà mất đi ý nghĩa, bởi vì lợi thế sân nhà về bản chất đến từ sự khác biệt: mặt sân khác, khí hậu khác, lối chơi khác, và một hệ thống được xây dựng riêng cho nơi đó. V.League đã xóa đi sự khác biệt ấy bằng chính sự đồng nhất trong đào tạo.

Áp lực lên trọng tài là nguồn lợi thế sân nhà khó đo lường nhất, và cũng là nguồn đang suy yếu nhanh nhất. Khi lượng khán giả đến sân giảm, áp lực tâm lý lên các quyết định của trọng tài cũng giảm theo. Khi sân vận động trống rỗng, sự thật bắt đầu lấp đầy chỗ trống của khán giả. Tôi từng phân tích hiện tượng này ở các giải đấu châu Âu trong giai đoạn không khán giả, khi tỷ lệ thắng sân nhà sụp đổ và số bàn thắng trung bình mỗi trận tăng lên. V.League không trải qua một cú sốc dịch bệnh tương tự, nhưng nó đang trải qua một phiên bản chậm hơn của cùng hiện tượng: khán đài thưa dần, và cùng với đó, lợi thế sân nhà mờ dần.

Điều đáng lo ngại hơn là vòng lặp này tự nuôi chính nó. Khi một đội chủ nhà không còn thắng nhiều trên sân nhà, khán giả địa phương mất dần động lực đến sân, vì họ không còn tin vào sức mạnh nơi ấy. Lượng khán giả giảm làm áp lực lên trọng tài giảm, khiến lợi thế sân nhà càng mỏng. Mỗi vòng đấu trôi qua, vòng xoáy siết chặt thêm một chút.

Tôi phải nói rõ về phương pháp của mình. Tôi không dựa vào một nguồn dữ liệu duy nhất. Tôi đối chiếu số liệu từ các trang thống kê công khai với băng ghi hình từng trận, và với ghi chép cá nhân của tôi qua nhiều mùa giải. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở V.League, tôi nhận thấy các đội chủ nhà ngày càng phản ứng với thế trận bế tắc bằng cách tăng số đường chuyền ngang ở phần sân nhà — một dấu hiệu của sự bất lực chiến thuật, chứ không phải của sự kiểm soát.

Ở tầng tài chính, vấn đề càng lộ rõ. Các câu lạc bộ V.League thường chi tiền cho bàn thắng, không chi tiền cho hệ thống. Trong giai đoạn giữa mùa, khi thành tích dưới kỳ vọng, ban lãnh đạo có xu hướng ký hợp đồng với một tiền đạo ngoại mới — cái mà tôi gọi là phí hoảng loạn. Khoản đầu tư ấy giải quyết triệu chứng nhưng không chạm tới nguyên nhân. Một đội bóng không thể mua lợi thế sân nhà bằng cách ký thêm một tiền đạo. Thị trường chuyển nhượng không bán cầu thủ, nó bán niềm tin của cổ động viên, và niềm tin ấy, sau vài vòng đấu, lại cạn kiệt như cũ.

Chuỗi lan tỏa của hiện tượng này đi từ học viện đến giải đấu rồi đến thị trường truyền hình. Khi các học viện không tạo ra sự khác biệt về lối chơi, giải đấu mất đi tính đa dạng chiến thuật. Khi giải đấu mất đi tính đa dạng, kết quả trận đấu trở nên khó dự đoán theo cách vô nghĩa, chứ không phải theo cách hấp dẫn. Khi kết quả trở nên vô nghĩa, giá trị hợp đồng truyền hình và giá trị tài trợ giảm theo. Một giải đấu không thể bán sự kịch tính nếu nó đã xóa đi nguồn gốc của sự kịch tính.

Nếu lợi thế sân nhà tiếp tục xói mòn, hệ quả không dừng ở bảng xếp hạng. Khán giả đến sân vì tin rằng nơi ấy có một sức mạnh riêng. Khi niềm tin ấy biến mất, khán đài vắng hơn, áp lực lên trọng tài giảm tiếp, và vòng xoáy tự củng cố chính nó. Mỗi con số tôi đào lên đều chôn theo một huyền thoại mà truyền thông tạo ra.

Tôi có thể sai ở nhiều điểm, và tôi muốn nói thẳng về những điểm ấy thay vì để người khác chỉ ra. Dữ liệu của tôi chỉ trải qua một số mùa giải nhất định. Một giải đấu 14 đội với 26 vòng đấu tạo ra một mẫu nhỏ, và những biến động theo mùa có thể bị tôi đọc thành xu hướng dài hạn. Nếu mùa tới tỷ lệ thắng sân nhà bật trở lại, toàn bộ lập luận của tôi sụp đổ.

Lịch thi đấu Việt Nam chịu ảnh hưởng nặng của thời tiết. Mùa mưa, cái nóng, và lịch thi đấu dày đặc có thể tạo ra những mẫu hình mà tôi đang gán sai cho chiến thuật. Một trận đấu dưới mưa lớn không phản ánh triết lý chơi bóng của đội chủ nhà, và tôi có thể đang trộn lẫn hai thứ khác nhau.

Tôi cũng là người ngoài. Tôi sinh ra ở Trung Quốc và làm việc ở Hàn Quốc, và tôi phải thừa nhận một giả định nền tảng: tôi có xu hướng đọc bóng đá Việt Nam qua lăng kính của những giải đấu tôi quen thuộc hơn. Có thể tôi đang áp đặt một mô hình phương Tây lên một bối cảnh không phù hợp với nó. Nhưng ngay cả khi thừa nhận tất cả những điều đó, tôi vẫn giữ nguyên luận điểm trung tâm. Sự đồng nhất hóa chiến thuật ở V.League là có thật, và nó quan sát được bằng mắt thường, không cần đến dữ liệu của tôi.

Dự đoán của tôi có thể kiểm chứng được, và tôi chấp nhận bị đánh giá bằng nó. Đội bóng đầu tiên ở V.League đưa một cầu thủ chạy cánh thuần túy trở lại đội hình xuất phát một cách có hệ thống sẽ ghi nhận tỷ lệ thắng sân nhà cao hơn mức trung bình giải ít nhất năm điểm phần trăm trong mùa giải kế tiếp. Nếu điều đó không xảy ra, hãy gọi tôi là kẻ đếm số sai.

Tôi không cần ai đồng tình, tôi cần ai đó đủ giỏi để phản bác. Tôi bị cười nhạo suốt 90 phút, nhưng lịch sử thì ghi nhận bằng bàn thắng cuối cùng. Nếu bạn phản bác được tôi bằng dữ liệu, tôi sẽ là người đầu tiên thừa nhận, rồi viết lại toàn bộ bài này từ đầu. Còn nếu bạn chỉ có cảm xúc, hãy để dữ liệu nói thay.